زایش شهروندان (زنان و سیاست‌های مادری در ایران)

کتاب زایش شهروندان درباره‌ی چیست؟

کتاب زایش شهروندان به بررسی اهمیت نقش مادری از اواخر قاجار تا چند دهه‌ی اخیر می‌پردازد. از تحول در باورهای رایج و خرافات درباره‌ی باروری زنان می‌گوید تا تلاش‌های زنان متجدد ایرانی برای تغییر در وضعیت بهداشت و سلامت زنان و مراقبت از کودکان.

زایش شهروندان: سیاست‌های باروری

حتماً شما هم در سال‌های اخیر تبلیغاتی را که خانواده‌ها را به فرزندآوری تشویق می‌کنند دیده‌اید. زمانی در دهه‌ی هفتاد خلاف این روند ترویج می‌شد. شاید یادتان بیاید شعار «فرزند کمتر، زندگی بهتر» را که در صداوسیما هم پخش می‌شد. چنین شعارهایی ذیل سیاست‌گذاری‌های باروری تعریف می‌شود و در بیشتر حکومت‌ها دیده می‌شود.

با خواندن کتاب زایش شهروندان متوجه می‌شویم که این سیاست‌گذاری‌ها در ایران از اواخر دوران قاجار آغاز شد. زمانی که هیئت‌حاکمه‌ی ایران با رفت‌وآمد به فرنگ به اهمیت مسئله‌ی جمعیت پی برد. در کتاب زایش شهروندان متوجه وضع وخیم بهداشت در زمان قاجار هم می‌شویم که باعث شده بود مادران در به دنیا آوردن فرزندان‌شان با شرایط سختی مواجه شوند. بسیاری از مادران فرزندشان را پیش از زایمان از دست می‌دادند، بعضی از نوزادان بعد از تولد از دست می‌رفتند و بعضی از آن‌ها به‌علت نبود پزشک زنانِ حاذق جانشان را از دست می‌دادند. این مسائل پیوند میان سیاست باروری با مسئله‌ی بهداشت و درمان را روشن می‌کند.

رضاشاه و زایش شهروندان

عجیب نبود که وقتی رضاشاه به قدرت رسید از جمله اقداماتش، ذیل پروژه‌ی مدرن‌سازی (مدرنیزاسیون) ایران، رسیدگی به وضعیت بهداشت زنان بود و نخستین بیمارستان‌های مخصوص مامایی و زایمان تأسیس شد. اما قبل از آن، هر بیمارستانی نیاز به پزشک متخصص داشت. اینجا بود که پای پرستاران خارجی به ایران باز شد و بعد از مدتی دانشکده‌ی مامایی تأسیس شد تا دانشجویان زن در رشته‌ی مامایی به شکل علمی تحصیل کنند.

زایش شهروندان توسط ماماهای بی‌تجربه

روایت‌هایی که در کتاب زایش شهروندان درباره‌ی ماماهای قدیمی و خرافاتی که میانشان رواج داشت از خواندنی‌ترین بخش‌های کتاب است. تا پیش از ایجاد دانشکده‌های مامایی، ماماها زنانی بودند که براساس تجربه و نه تحصیلات علمی به زنان باردار برای به‌دنیا آوردن نوزادان کمک می‌کردند اما کتاب زایش شهروندان با ارجاع به اسناد بسیار نشان می‌دهد که به چه میزان کار ماماهای تجربی آسیب‌زا بوده است. با بهبود وضعیت بهداشت در عصر پهلوی دوم، سیاست‌های باروری رنگ‌وبوی دیگری گرفت. اینجاست که سیاست‌های باروری به‌عنوان اهرمی برای مهار جمعیت یا افزایش جمعیت به کار گرفته شد.

زایش شهروندان از نگاه زنان متجدد

از سوی دیگر از دهه‌ی ۱۳۰۰ به بعد زنان متجدد ایرانی به کوشش‌هایی برای رسیدن به حقوق‌شان دست زدند. آن‌ها در کنار خواسته‌هایی چون حق تحصیل، حق داشتن کار خارج از خانه، به حق دسترسی به بهداشت اشاره می‌کردند.

در کنار همه‌ی این‌ها جنبشی هم توسط زنان فعال و کنشگر ایجاد شد که در کتاب زایش شهروندان از آن به عنوان ایدئولوژی مادرگرایی از آن یاد شده است. ایدئولوژی مادرگرایی هم بر اهمیت حقوق زنان تأکید می‌کرد و هم بر وظایف زن به‌عنوان مادر.

خلاصه اینکه...

کتاب زایش شهروندان روایتی است خواندنی از تلاش فعالان زن از اواخر قاجار تا امروز برای بهبود وضعیت بهداشت و سلامتی زنان و نیز تأثیر این دگرگونی‌ها بر روند سیاست‌های باروری.

نویسنده‌ی زایش شهروندان مبارزات مادران و زنان در تحولات سیاسی ایران را در مرکز پژوهش تاریخی‌اش قرار می‌دهد و از این‌رو این کتاب هم برای علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی – اجتماعی معاصر ایران خواندنی است و هم برای خوانندگان مطالعات زنان و پژوهش‌های فمینیستی.