روایت همایون
روایت همایون کاتوزیان از مسئله توسعه در ایران
کتاب روایت همایون (روایت همایون کاتوزیان از مسئله توسعه در ایران) نوشتهی عباس حاتمی با نظارت علمی محسن رنانی، پژوهشی دقیق و تحلیلی دربارهی منظومه فکری محمدعلی همایون کاتوزیان است؛ اندیشمندی که نظریهی معروف «جامعه کوتاهمدت» و مفهوم «استبداد ایرانی» را برای تبیین چرایی توسعهنیافتگی ایران مطرح کرد.
این اثر، بخشی از مجموعهی علمی و پژوهشی «روایتهای توسعه در ایران» است که با نظارت دکتر رنانی، به بررسی اندیشه متفکران ایرانی درباره توسعه، نوسازی و فرهنگ سیاسی اختصاص دارد.
درباره کتاب
روایت همایون تلاشی است برای پاسخ به این پرسش بنیادین:
چرا ایران، با وجود سابقه تاریخی و فرهنگی غنی، نتوانسته مسیر توسعه پایدار را طی کند؟
نویسنده در این کتاب با اتکا به آثار اصلی کاتوزیان — از جمله اقتصاد سیاسی ایران، ایران، جامعه کوتاهمدت و دولت و جامعه در ایران — تلاش کرده است چارچوب نظری او را دربارهی چرخهی استبداد، شورش و فروپاشی بازسازی کند.
در نگاه کاتوزیان، مشکل توسعه در ایران، نه صرفاً اقتصادی، بلکه ساختاری و فرهنگی است. جامعه ایرانی تاریخی پر از گسست، بینظمی نهادی و نبود قانون پایدار دارد.
کتاب با تحلیل این ایدهها، به رابطهی میان قدرت سیاسی، نهادهای اقتصادی و فرهنگ تاریخی ایرانی میپردازد.
ساختار کتاب
اثر در پنج فصل تحلیلی تنظیم شده است که هر فصل یکی از ابعاد نظریهی کاتوزیان را در نسبت با توسعه بررسی میکند:
- زندگی و مسیر فکری محمدعلی همایون کاتوزیان
- جامعه کوتاهمدت و چرخه استبداد ایرانی
- دولت، قانون و بحران نهادهای توسعهساز
- فرهنگ تاریخی، مدرنیته و مسئله عقلانیت در ایران
- نقدها و چشماندازهای نظری اندیشه کاتوزیان
در کنار تحلیلهای نظری، نویسنده کوشیده است رویکرد کاتوزیان را با دیدگاههای متفکرانی چون داوری اردکانی، شایگان، نصر و نیلی در زمینه توسعه تطبیق دهد.
ویژگیهای برجسته کتاب
- تحلیلی جامع و مستند از نظریهی استبداد ایرانی و توسعهنیافتگی
- بررسی نسبت میان فرهنگ، سیاست و اقتصاد در اندیشه کاتوزیان
- تبیین جایگاه تاریخی اندیشه او در گفتمان توسعه ایرانی
- بخشی از پروژه پژوهشی «روایتهای توسعه در ایران» زیر نظر محسن رنانی
- اثری قابلاستفاده برای پژوهشگران علوم سیاسی، اقتصاد و جامعهشناسی تاریخی
درباره نویسنده
عباس حاتمی پژوهشگر حوزهی اندیشه سیاسی و تاریخ اندیشه ایرانی است.
او در این اثر کوشیده با نگاهی تحلیلی، منظومهی فکری همایون کاتوزیان را نه فقط بهعنوان تاریخنگار، بلکه بهمثابه نظریهپرداز توسعه و جامعه ایرانی بازخوانی کند.
درباره ناظر علمی
محسن رنانی استاد اقتصاد و اندیشمند حوزه توسعه است که پروژهی «روایتهای توسعه در ایران» را برای پیوند میان تفکر فلسفی و سیاستگذاری توسعهای بنیان گذاشته است.
او در این مجموعه بر روششناسی علمی، بیطرفی تحلیلی و تبیین میانرشتهای تأکید دارد.
مضمون کلی اثر
کتاب روایت همایون بر محور ایدهی اصلی کاتوزیان — «جامعه کوتاهمدت» — بنا شده است.
در این نظریه، توسعهنیافتگی ایران ناشی از چرخهی تاریخی استبداد و فروپاشی است؛ جامعهای که به دلیل نبود نهادهای پایدار، در بازتولید نظم و عقلانیت دچار گسست میشود.
نویسنده نشان میدهد که در نگاه کاتوزیان، راه رهایی از این چرخه تنها از مسیر نهادسازی و بازسازی عقل جمعی و قانونمداری ممکن است.
چرا باید این کتاب را بخوانیم؟
زیرا روایت همایون فرصتی است برای درک یکی از مهمترین نظریههای ایرانی درباره توسعهنیافتگی.
کتاب نهفقط برای اقتصاددانان و سیاستپژوهان، بلکه برای علاقهمندان به تاریخ اندیشه و فرهنگ ایران معاصر نیز منبعی قابلاعتماد و تأملبرانگیز است.
