رمان بیابان تاتارها اثر دینو بوتزاتی

روایتی از انتظارِ کشنده در دژی دورافتاده: معرفی کتاب

این کتاب داستانِ سال‌هایِ از دست رفته در پناهِ دیوارهایِ سنگیِ دژی منزوی است که در انتظارِ نبردی موهوم سپری می‌شود. رمان بیابان تاتارها (ترجمه‌ی سروش حبیبی، نشر ماهی) روایتی است از عبث بودنِ آرزوهایِ بزرگ در چنگالِ زمانِ فرساینده و نظمِ خشکِ نظامی. دینو بوتزاتی با زبانی منسجم فرسودگیِ تدریجیِ جانِ انسان را در جغرافیایی که گویی خارج از تاریخ ایستاده به تصویر می‌کشد.

گفتنی است بیابان تاتارها نخستین ترجمه‌ی سروش حبیبی است. او که از انتشار ترجمه‌هایش در ایران ناامید شده بود، به مأموریتی یک ساله از طرف وزارت پست و تلگراف به پاریس رفت و اتفاقی قطعاتی از بیابان تاتارها را از برنامه‌ای رادیویی می‌شنود و تصمیم به ترجمه‌ی آن می‌گیرد. این‌بار بخت با او یار بود که دوستش محمود کیانوش، در آن زمان از مشاوران انتشارات نیل بود و واسطه شد تا نخستین ترجمه‌ی سروش حبیبی در سال ۱۳۴۹ در انتشارات نیل منتشر شود.

پیرنگِ رمان و جادویِ دشتِ شمالی

طرحِ اصلیِ داستان بیابان تاتارها با اعزامِ ستوان جوانی دروگو به قلعه‌یِ باستانیِ باستانی آغاز می‌شود؛ مکانی که تنها وظیفه‌اش نظاره‌یِ بیابانی بی‌پایان در سمتِ شمال است. تمامِ ساکنانِ این قلعه، عمرِ خود را وقفِ تماشایِ افق کرده‌اند تا شاید روزی لشکری از تاتارها پدیدار شود و به زندگیِ آنها معنا ببخشد. رمان درباره‌یِ اسارت در عاداتِ روزمره و شکوِهِ هندسیِ قوانینی است که آدم‌ها را از بازگشت به دنیایِ زندگان بازمی‌دارد. در این مسیر، پادگان به جایِ آنکه تنها یک محلِ خدمت باشد، به زندانی مبدل می‌شود که در آن نیت‌هایِ نخستینِ افراد در میانِ دیوارهایِ زرد رنگش رنگ می‌بازند.

شخصیت‌هایِ محوری؛ نگهبانانِ رویاهایِ گمشده

در کانونِ این روایت، دروگو قرار دارد که میانِ میل به بازگشت و وسوسه‌یِ ماندن سرگردان است، تا آنجا که قلعه به تنها حقیقتِ وجودیِ او بدل می‌شود. سروان اورتیس، نماینده‌یِ انسانی است که سال‌ها پیش از دروگو در این طلسم گرفتار شده و اکنون با حیرت و تحسین به دیوارهایی می‌نگرد که جوانی‌اش را بلعیده‌اند.

شخصیت‌هایِ دیگری چون سیمئونی با نگاهی متفاوت به افق و مورل، هر یک بخشی از این بی‌پناهیِ جمعی را کامل می‌کنند. همچنین حضورِ چهره‌هایی همچون لازاری، دلهره‌ای مداوم از اجرایِ بی‌چون و چرایِ قوانینِ نظامی را در بدنه‌یِ داستان ایجاد می‌کند. این افراد نشان می‌دهند که چگونه یک آرزویِ مشترک می‌تواند هویتِ فردی را در غباری از انتظار فرو ببرد.

چرا بیابان تاتارها خواندنی است

بیابان تاتارها مملو از صحنه‌ها، فضاسازی‌ها و توصیفات درخشان است. این رمان ترسیم ظریف از فقدان آزادی و اراده‌ی انسان و گرفتاری  او در چنبره‌ی جبر و سرنوشت مقدر است.