:  ۷۷۱۰۶
:  روانشناسی
:  کاوش در مبانی اخلاق
:  اخلاق
   دیوید هیم
   مرتضی مردیها
:   مینوی خرد
:  رقعی
:  ۱۵
:  ۲۲
:  سخت
:  ۲۸۲
:  ۲۵۰,۰۰۰ ریال


کسی نمی تواند منکر شود که امروزه جامعه ما از گسترش نابسامانی های اخلاقی به شدت رنج می برد. این امر البته علل و عوامل گوناگونی دارد اما بی شک یکی از آن علل نبود تفکر اخلاقی در افراد جامعه است. اخلاق اولاً و بالذات عمل و رفتار نیست بلکه در اصل یک نحوه درک و فهم امور و پدیده ها است. به عبارت دیگر اخلاق یعنی تفکر اخلاقی و در شرایطی بالاتر نگاه اخلاقی. در بالاترین حد نیز اخلاق نحوه وجود شخص انسان می شود. درهرصورت وضعیت فعلی ما اقتضا می کند که به اخلاق اهمیت بدهیم و به آن جدی بیندیشیم، چراکه اخلاق بدون فهم و تفکر منجمد می شود و حیات خود را از دست می دهد. در چنین شرایطی کاملاً محتمل است که عمل اخلاقی –هرچند ناشی از حسن نیت باشد- مشکل ساز شود و خساراتی جبران ناپذیر به بار آورد. به همین دلیل تفکر فلسفی در مورد اخلاق یکی از نیازهای جدی فضای فرهنگی جامعه ما است. اضافه بر این نیاز اجتماعی خود اخلاق موضوعی بسیار زیبا و جذاب است و پرداختن به آن برای هرکسی می تواند بسیار جالب باشد. از طرف دیگر خواندن آثار فلسفی نیز بسیار جالب و جذاب است اما خواندن آثاری که خود فیلسوفان نوشته اند حلاوت و حرارت دیگری دارد. ویژه آن که فیلسوف دیوید هیوم (۱۷۱۱-۱۷۷۶) باشد؛ نویسنده ای بزرگ با قلمی روان و نثری درخشان. دیوید هیوم به قدری خوب و زیبا می نوشت که فیلسوف بزرگی چون کانت در مورد او گفته است: «در نویسندگی هر کس از این موهبت برخوردار نیست که بتواند مانند دیوید هیوم نکته سنجی را با دلپسندی یکجا جمع کند.» او آرزو می کند که ای کاش قلم هیوم را داشت و می توانست همانند او متن فلسفی بنویسد. نثر زیبای هیوم در کتاب کاوش در مبانی اخلاق نیز کاملاً می درخشد.

ترجمه تحت اللفظی عنوان انگلیسی کتاب «پژوهشی در اصول اخلاق» است. اما منظور هیوم از اصول همان مبانی و بنیادهای اخلاق است. لذا این کتاب یک رساله اخلاقی نیست بلکه یک اثر فلسفی در مورد اخلاق است که امروزه در حوزه فلسفه اخلاق جای می گیرد. پرسش اصلی هیوم نیز این است که بد و خوب ارزشی و اخلاقی به چه چیزی وابسته است و چگونه می توان به خوبی و بدی امور پی برد؟ البته از آنجایی که هیوم در فلسفه متعلق به حوزه تجربه گرایی است فلسفه اخلاق او نیز کاملاً همین رنگ و بو را دارد و با فلسفه اخلاق متعارف که کاملاً عقل گرایانه، استدلالی و منطقی است تفاوت زیادی می کند. با اینکه هیوم به خاطر دیدگاه های معرفت شناختی و تجربه گرایی اش مشهور است و دستاورد اصلی او را در همین زمینه می دانند اما خود او همین کتاب را بهترین اثر خود می داند و تمام فلسفه و روش خود را برای رسیدن به مباحث اخلاقی به کار می گیرد. او مباحث اخلاقی خویش را کاربرد نظریات و روش خود می داند و می توان گفت این مباحث نوعی فلسفه تجربه گرایی کاربردی است. این کتاب به مبادی و ریشه های اخلاق می پردازد و با روش تجربه گرایانه آن ها را واکاوی می کند و نه با روش استدلال و استنتاج عقلی محض. از همین روی به شواهد تجربی و مثال ها و موردهای محسوس و ملموس زیادی می پردازد. او در گرفتن نتایج اخلاقی از ذکر موارد تاریخی و داستان های واقعی نیز غافل نمانده است.

ناگفته نماند که ممکن است برخی گمان کنند هیوم به دلیل تجربه گرا بودن و اینکه منکر هرگونه متافیزیک و امر متعالی و الوهی بوده و گونه ای الحاد در او دیده می شود، از جهت اخلاقی نیز باید به نوعی اخلاقی مبتذل و سودانگار و غیرخیرخواهانه گرایش داشته باشد. اما این پندار سخت اشتباه بوده و حقیقت امر کاملاً عکس این تلقی است. هیوم در اخلاق کاملاً مخالف سودانگاری و لذت پرستی از نوع مبتذل آن است. او برای فضایل و خیرخواهی ارزش بسیار بالایی قائل است. اساساً او به شدت مخالف این دیدگاه است که انسان جز خود و منافع خود به هیچ چیز دیگری توجه نکند. این سخن او در فصل دوم همین کتاب به خوبی نگاه اخلاقی او را نشان می دهد: «هیچ خصلتی بیش از نیکوکاری و انسان دوستی، رفاقت و حق شناسی، داشتن تأثر طبیعی و روح جمعی، یا هر آنچه از همدلی مشفقانه با دیگران مایه می گیرد و نیز دغدغه های کریمانه در حق همنوعان، مستحق تصویب و حسن ظن آدمی نیست. این کیفیات، هر جا به چشم آیند، به هر نحوی خود را به هر بیننده ای منتقل می کنند و در خاطر او احساس مطبوع و مهرورزانه ای را برمی انگیزند.»

کتاب علاوه بر مقدمه مترجم شامل نه فصل و پنج ضمیمه است. مقدمه سی صفحه ای مترجم توضیحات بسیار مفید و روشنگری دارد با عناوین چهارگانه: درباره موضوع، نویسنده، کتاب و ترجمه آن. موضوع اصلی فصل اول این است که کاوش در مبانی اخلاق نیازمند روش تجربی است. فصل دوم اختصاص به بحث از فایده مندی فضیلت اساسی خیرخواهی دارد. در فصل سوم در مورد عدالت این بحث شکل می گیرد که ارزش آن کاملاً وابسته به فایده آن برای نظم و رفاه و رشد جامعه است. درباره این که اهمیت و اعتبار دولت، قواعد سیاسی و اجتماعی همچون قوانین ازدواج و جنگ کاملاً در گرو فایده آن ها برای جامعه است، در فصل چهارم بحث می شود. هیوم در فصل پنجم این نظریه را رد می کند که اخلاق فقط ریشه در تربیت و فرهنگ داشته و کاملاً ساخته دست انسان و نظام های سیاسی برای ایجاد نظم اجتماعی است. او تأکید می کند که اخلاق ریشه در فایده مندی دارد. در ادامه نظریه خودخواهی محض را رد و تصریح می کند که انسان دوستی در انسان فطری است و کاملاً اصالت دارد و به هیچ وجه قابل تحویل و ارجاع به خودخواهی نیست. در فصل ششم از خصلت ها و اوصافی بحث می شود که برای دارنده آن ها خوب یا بد است و علت این خوبی و بدی نیز چیزی جز مفید و مضر بودن آن ها برای صاحبشان نیست. در این فصل خصلت های زیادی مورد تحلیل های جالب قرار می گیرند؛ برای مثال می توان این موارد را نام برد: احتیاط، سخت کوشی، صرفه جویی، عقلانیت، میانه روی، متانت، ثَبات قدم، عاقبت اندیشی، رازداری، نظم، حضور ذهن، زیبایی، خوش اندامی، پولداری و... . در فصل هفتم خصایلی مایه بحثند که بی واسطه برای صاحبشان دلپذیر هستند و باواسطه برای دیگران؛ صفاتی چون گشاده رویی، بزرگ منشی، شجاعت، آرامش خاطر، قناعت و... . به عقیده او اگرچه فایده مندی مبنای اصلی داوری اخلاقی ما است، اما خود دلپذیر بودن کاری یا حالتی نیز می تواند بدون توجه به فایده آن مطبوع و پسندیده باشد. در فصل هشتم بحث از اوصافی است که وقتی در کسی دیده شوند، بدون توجه به هرگونه منافعی برای مشاهده گران دلاویز و دلپذیر هستند؛ چون ادب، احترام، تواضع، شوخ طبعی، نکته دانی، خوش رفتاری، حرف شنو بودن، فروتنی در عین عزت نفس و پاکیزگی. فصل نهم نیز نتیجه گیری از مباحث فصول پیشین است. تا اینجا اصل کتاب تمام می شود اما در ادامه چند مورد به عنوان پیوست وجود دارد. در پیوست اول درباره احساس اخلاقی بحث می شود. پیوست دوم درباره خوددوستی است و سوم مباحثی تکمیلی درباره عدالت. پیوست چهارم به چند مورد از مجادلات لفظی در باب مباحث اخلاقی اشاره می کند و پایان بخش کتاب نیز یک گفتگوی بسیار جالب و جذاب میان دو نفر در باب اخلاق و مسائل آن است که هیوم نظریات خود و دیگران را از زبان آن ها مطرح می کند.

مترجم فاضل این اثر علاوه بر تسلط بر آراء و اندیشه های هیوم، خود نیز گرایش و تعلق خاطری به جریان تجربه گرایی دارند و این باعث می شود که برگردان بهتری از اصل کتاب صورت گیرد. پیش از این دو ترجمه دیگر از این کتاب صورت گرفته است. اما این ترجمه جدید غیر از زیبایی صوری و مرغوبیت چاپ و کاغذ مزیت های دیگری نیز دارد. یکی اینکه مترجم محترم در سراسر ترجمه هر جا لازم دیده اند مطالبی را در جهت توضیح و تبیین بهتر مطلب به متن کتاب اضافه کرده اند. دوم اینکه چندین پیوست مختلف در چندین موضوع گوناگون به کتاب ضمیمه شده است که در ترجمه های دیگر دیده نمی شود. هرچند این کتاب یکی از آثار بسیار سترگ در عرصه فلسفه، به خصوص فلسفه اخلاق است اما به دلیل سبک نوشتن هیوم برای همگان قابل استفاده است. هر چه خواننده با مایه بیشتری به سراغ این متن برود، توشه بهتری به دست خواهد آورد و هر کسی به قدر ظرف خود از این خرمن خوشه خواهد چید. این دو قطعه کوتاه از کتاب می تواند پایان خوبی برای معرفی آن باشد:

۱- آیا نیازی هست که محسنات سخت کوشی را برشماریم و مزایای آن را برای دستیابی به قدرت و ثروت یا در بروز آنچه اقبال مساعد در این جهان می نامیم، بستاییم؟ بر طبق حکایت، مشهور است که لاک پشت، بر اثر پشتکار، در مسابقه دو از خرگوش، که بسیار چالاک تر از او است، می برد. زندگی یک انسان، اگر چنان که باید و شاید تمشیت شود، به زمین حاصلخیزی می ماند که مساحت اندکی از آن مایحتاج زندگی را تولید می کند، بیش از مقداری که زمینی پهناور و حتی غنی، وقتی که با علف های هرز و خار پوشیده شده باشد، به بار می آورد.

۲- چه کسی سقراط را نمی ستاید؟ طمأنینه و رضایتمندی مدام او را، در میان آن همه فقر و آزار خانگی؟ طرد قاطع او در باب ثروت، و همت بلند او در مواظبت از آزادی راستینش، هنگامی که دست رد به تمامی کارسازی های دوستان و شاگردانش برای فرار از زندان زد، و نیز وقتی از وابستگی زیر دین کسی بودن می پرهیخت؟ اپیکتتوس حتی دری بر کلبه کوچک خود نداشت، و به همین سبب چراغ فلزی خود را، که تنها اسباب قابل دزدیده شدنش بود، از کف داد. اما برای ناامیدکردن دزدان در آینده آن را با یک اجاق گلی جایگزین کرد که با خیال راحت برای همیشه مالک آن مانَد.


پی نوشت:
راسل شرحی خواندنی از اندیشه های هیوم در این اثر خود آورده است:
برتراند راسل، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه: نجف دریابندری، تهران: نشر پرواز
برای آشنایی مختصر و اجمالی اما دقیق از آراء و نظریات هیوم این کتاب را ببینید:
امیل بریه، تاریخ فلسفه قرن هجدهم، ترجمه: اسماعیل سعادت، تهران، انتشارات هرمس
کاپلستون در مورد همه ابعاد فلسفه هیوم شرح و تفسیری بسیار خوب و جامع و مفصل آورده است:
فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، جلد ۵، ترجمه: امیر جلال الدین اعلم، تهران، انتشارات سروش و علمی و فرهنگی

* معرفی کتاب از الف کتاب

دیوار این محصول | کل دیوار
دیوار شهر کتاب، دیواری‌است برای گفت‌وگوی علاقمندان به کتاب و کتابخوانی و نوشتن درباره علاقه‌مندی های مشترک
برای نوشتن و فعالیت در دیوار شهر کتاب به سیستم وارد شوید
داده ای برای نمایش پیدا نشد!