اگر اهل نقاشی باشید، حتما برایتان پیش آمده که یکی از قلم‌موهای محبوبتان با بی‌توجهی در تمیز کردن یا استفاده‌ی طولانی، سفت شده یا موهایش بهم ریخته و از فرم افتاده باشد. دیدن چنین وضعیتی برای ابزاری که یار همیشگی خلاقیت شماست، می‌تواند دلسردکننده باشد. اما خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، نیازی به دور انداختن این دوستان قدیمی نیست. با کمی صبر و حوصله و استفاده از روش‌های صحیح، می‌توان اقدام به احیای قلم‌موهای آسیب دیده کرد و آن‌ها را به روزهای اوجشان بازگرداند. در این مطلب به شما نشان می‌دهیم چطور این کار را انجام دهید.

چرا قلم‌موها آسیب می‌بینند؟

قلم‌موها ابزارهای ظریفی هستند که سلامت آن‌ها بطور مستقیم بر کیفیت کار هنری شما تاثیر می‌گذارد. شناخت دلایل اصلی آسیب‌دیدگی به شما کمک می‌کند تا هم از وقوع آن جلوگیری کنید و هم در زمان نیاز، بهترین روش را برای احیای قلم‌موهای آسیب دیده به کار ببرید. مهم‌ترین و رایج‌ترین دلیل آسیب، خشک شدن رنگ روی موهای قلم‌مو است. این اتفاق به‌خصوص با رنگ‌های اکریلیک و روغنی رخ می‌دهد. این سفت شدن می‌تواند از نوک قلم‌مو شروع شده یا اگر رنگ به پایه‌ی موها و داخل فرول (قسمت فلزی) نفوذ کند، از آن ناحیه باعث خشکی و تخریب شود.

دلیل دیگر، تمیز کردن نامناسب یا ناکافی است. عجله در شست‌وشو، استفاده نکردن از شوینده‌ی مناسب، یا عدم توجه به پاک کردن کامل رنگ از بین الیاف، مخصوصا در قسمتی که موها به فرول متصل می‌شوند، باعث تجمع تدریجی رنگ خشک‌شده می‌شود. استفاده از حلال‌های نامناسب یا بیش از حد خشن نیز یکی دیگر از عوامل مخرب است. برخی حلال‌های قوی که برای پاک کردن رنگ‌های خاص استفاده می‌شوند، اگر برای نوع قلم‌موی شما (طبیعی یا مصنوعی) مناسب نباشند، می‌توانند موها را خشک، شکننده و کدر کنند یا حتی الیاف مصنوعی را ذوب یا از شکل بیندازند.

نحوه‌ی نگهداری نیز نقش مهمی دارد. قرار دادن قلم‌موهای مرطوب یا حتی خشک به سمت بالا در ظرف موردنظر، می‌تواند باعث شود باقی‌مانده‌ی رطوبت، حلال یا رنگ به داخل فرول نفوذ کرده و چسب داخلی را تضعیف کند. همچنین فشار وارده از وزن قلم‌مو روی نوک آن یا فشرده شدن در کنار سایر قلم‌موها در ظرف، می‌تواند باعث خم شدن دائمی موها و از دست رفتن فرم اصلی قلم‌مو شود. در نهایت، استفاده‌‌ی نادرست نیز به آسیب دیدن قلم‌موها منجر می‌شود. استفاده از قلم‌مو برای هم زدن رنگ‌های غلیظ به جای کاردک، یا استفاده از آن برای تراشیدن یا کندن مواد از روی سطح، می‌تواند به ساختار موها و حتی فرول آسیب جدی وارد کند و فرم ظریف قلم‌مو را از بین ببرد. برای احیای قلم‌موهای آسیب دیده سه قدم وجود دارد که در ادامه آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

اولین قدم: تمیزکاری عمیق و نرم کردن رنگ‌های خشک شده

هنگامی‌که با یک قلم‌موی سفت و خشک‌شده مواجه می‌شوید، اولین و حیاتی‌ترین گام برای احیای قلم‌موهای آسیب دیده، پاک کردن رنگ خشک‌شده‌ای است که عامل اصلی مشکل است. روش تمیزکاری به نوع رنگی که استفاده کرده‌اید بستگی دارد:

اگر با رنگ‌های آب‌پایه مانند اکریلیک، گواش یا آبرنگ کار کرده‌اید و رنگ روی قلم‌موی شما خشک شده، قلم‌مو را در آب گرم خیس کنید. آب گرم به نرم شدن و حل شدن رنگ‌های خشک شده کمک می‌کند، اما آب داغ می‌تواند چسب داخل فرول را ذوب کرده و باعث جدا شدن موها یا دسته شود. بسته به میزان خشکی و قدمت رنگ، ممکن است لازم باشد قلم‌مو را برای چند ساعت یا حتی یک شب کامل در آب بگذارید تا رنگ به خوبی نرم شود. پس از خیس خوردن، قلم‌مو را از آب خارج کنید و مقدار کمی صابون مخصوص قلم‌مو یا حتی صابون ظرف‌شویی ملایم را روی موهای مرطوب بمالید. با استفاده از انگشتان خود، به آرامی و با حوصله، موها را از ناحیه‌ی فرول به سمت نوک فشار دهید و رنگ‌های نرم شده را از بین الیاف خارج کنید. این کار را زیر آب ولرم در حال جریان انجام دهید. هرگز موها را محکم نکشید، نمالید یا آن‌ها را به ته ظرف نکوبید، زیرا این کار باعث شکستن و آسیب دائمی به موها می‌شود. آنقدر این فرآیند را تکرار کنید و زیر آب بشویید تا مطمئن شوید هیچ اثری از رنگ یا کف صابون در آب خروجی از قلم‌مو دیده نمی‌شود.

برای قلم‌موهایی که رنگ روغن روی آن‌ها خشک شده باشد، ابتدا باید از حلال مناسب استفاده کنید. رنگ روغن با آب پاک نمی‌شود، بنابراین قلم‌مو را در مقدار کمی حلال مخصوص رنگ روغن مانند وایت اسپریت بدون بو (بسیار رایج و کم‌خطرتر)، تربانتین مصنوعی (مانند گامسول) یا در صورت لزوم تربانتین طبیعی خیس کنید. اجازه دهید حلال مدتی رنگ خشک شده را نرم کند. مدت زمان خیس خوردن بستگی به نوع حلال و میزان خشکی رنگ دارد، ممکن است نیاز به چند ساعت زمان باشد. پس از اینکه حلال رنگ را نرم کرد، با استفاده از صابون مخصوص قلم‌مو که برای رنگ روغن مناسب است و آب گرم، قلم‌مو را بشویید و به آرامی و با حوصله، رنگ و حلال را از بین الیاف خارج کرده و زیر آب تمیز بشویید تا پاک شود.

در مواردی که رنگ بسیار مقاوم و خشک شده است و روش‌های معمول جواب نمی‌دهند، می‌توانید از شوینده‌های تخصصی قلم‌مو استفاده کنید. این محصولات معمولا قوی‌تر هستند و می‌توانند رنگ‌های سخت‌شده را حل کنند. هنگام استفاده از این شوینده‌ها، دستورالعمل روی بسته را دنبال کنید، در محیطی با تهویه مناسب کار کنید و از دستکش استفاده کنید، زیرا ممکن است حاوی مواد شیمیایی قوی باشند. این مرحله‌ی اولیه تمیزکاری عمیق، پایه و اساس موفقیت شما در احیای قلم‌موهای آسیب دیده و بازگرداندن آن‌ها به شرایط قابل استفاده است.

قدم دوم: نرم کردن و احیای موی قلم‌مو

پس از این‌که با موفقیت تمام آثار رنگ خشک شده را از قلم‌موی آسیب‌دیده پاک کردید، شاید ببینید که موهای قلم‌مو هنوز کمی زبر، خشک یا فاقد نرمی و انعطاف‌پذیری اولیه هستند. این وضعیت طبیعی است، زیرا فرآیند خشک شدن رنگ و گاهی استفاده از حلال‌ها می‌تواند رطوبت طبیعی موها را از بین ببرد یا به بافت الیاف آسیب برساند. مرحله‌ی بعدی در روند احیای قلم‌موهای آسیب دیده، بازگرداندن نرمی و انعطاف به الیاف است.

یکی از روش‌های رایج و در دسترس، استفاده از نرم‌کننده‌ی موی سر است. پس از شست‌وشوی کامل قلم‌مو و درحالی‌که هنوز مرطوب است، مقدار بسیار کمی نرم‌کننده‌ی مو را کف دست خود بریزید، آن را کمی رقیق کنید و به آرامی روی موهای قلم‌مو بمالید. اجازه دهید نرم‌کننده برای چند دقیقه روی قلم‌مو بماند. سپس، قلم‌مو را زیر آب ولرم فراوان و در حال جریان بشویید تا مطمئن شوید هیچ اثری از نرم‌کننده باقی نمانده است.

روش دیگر و شاید تخصصی‌تر، استفاده از محصولات نرم‌کننده و احیاکننده‌ی مخصوص قلم‌موی هنری است. استفاده از این محصولات می‌تواند به بازگرداندن حس و حال اولیه‌ی قلم‌موی باکیفیت شما کمک کند. هرچند برخی هنرمندان به مقدار بسیار کم از روغن‌های طبیعی مانند روغن بزرک (برای قلم‌موهای رنگ روغن) یا گلیسیرین رقیق‌شده (برای قلم‌موهای آب‌پایه) استفاده می‌کنند، این روش نیاز به دقت بسیار بالایی دارد تا از باقی ماندن بیش از حد روغن که منجر به چرب شدن موها و مشکل در نقاشی می‌شود، جلوگیری شود.

قدم سوم: حالت دادن به موهای آشفته

یکی از شایع‌ترین آسیب‌هایی که به قلم‌موها وارد می‌شود، از دست دادن فرم اولیه‌ی موها است. چه به دلیل خشک شدن رنگ به صورت نامنظم یا نگهداری نامناسب و فشرده شدن در ظرف، موهای قلم‌مو ممکن است از هم باز یا خم شوند و حتی فرم اصلی خود را از دست بدهند. بازگرداندن این فرم برای عملکرد صحیح قلم‌مو، به ‌ویژه در جزئیات و خطوط دقیق، حیاتی است. این مرحله از احیای قلم‌موهای آسیب دیده پس از تمیزکاری و نرم کردن انجام می‌شود.

بهترین زمان برای حالت دادن به موهای قلم‌مو، زمانی است که تمیز و هنوز مرطوب هستند. پس از شست‌وشو و آبکشی نهایی، درحالی‌که قلم‌مو هنوز خیس است، با استفاده از انگشتان خود به آرامی و با دقت موها را به شکل اصلی قلم‌موی خود برگردانید. این کار را با ملایمت انجام دهید و از کشیدن یا چرخاندن شدید موها که می‌تواند باعث جدا شدن آن‌ها از فرول شود، خودداری کنید.

برای کمک به حفظ فرم قلم‌مو در حین خشک شدن، چندین روش وجود دارد. یکی از روش‌های سنتی که به خصوص برای قلم‌موهای آبرنگ و گواش استفاده می‌شود، استفاده از محلول بسیار رقیق صمغ عربی یا ژل مو است. مقدار کمی از صمغ عربی (در حد چند قطره در مقدار کمی آب) یا ژل مو را روی انگشتان خود بمالید و به آرامی روی موهای مرطوب و فرم داده شده بکشید. این مواد پس از خشک شدن، لایه‌ای نازک و کمی سفت ایجاد می‌کنند که موها را در کنار هم نگه داشته و به حفظ فرم کمک می‌کنند.

ابزارهای فیزیکی نیز می‌توانند بسیار کمک‌کننده باشند. محافظ‌های قلم‌مو (Brush Guards) که معمولا از جنس پلاستیک مشبک یا فنری هستند، لوله‌هایی هستند که پس از شست‌وشو روی موهای مرطوب قلم‌مو کشیده می‌شوند. این محافظ‌ها به طور فیزیکی موها را در کنار هم نگه داشته و در حین خشک شدن از آن‌ها محافظت می‌کنند و به حفظ فرم نوک قلم‌مو کمک شایانی می‌کنند. در نهایت، نحوه‌ی خشک کردن قلم‌مو نیز بر حفظ فرم آن تاثیر می‌گذارد. قلم‌موها را همیشه به صورت افقی یا با موهای به سمت پایین خشک کنید تا آب باقی‌مانده به داخل فرول نفوذ نکند.

چه زمانی باید قید قلم‌مو را زد؟

گاهی اوقات با تمام تلاش‌هایی که برای احیای قلم‌موهای آسیب دیده انجام می‌دهید، اما متاسفانه میزان آسیب به حدی است که نمی‌توان قلم‌مو را نجات داد و زمان آن رسیده که با آن خداحافظی کنید. یکی از نشانه‌های اصلی آسیب جدی و غیرقابل ترمیم، مربوط به فرول است. اگر فرول شل شود، ترک بخورد، زنگ بزند یا از دسته جدا شود، معمولا نمی‌توان قلم‌مو را نجات داد. شل شدن فرول باعث از هم پاشیدن موها و نفوذ آب یا حلال به داخل می‌شود و کل ساختار قلم‌مو را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

آسیب جدی به خود الیاف قلم‌مو، به ‌ویژه در نزدیکی فرول، دلیل دیگری برای کنار گذاشتن قلم‌مو است. اگر حجم زیادی از موها در اثر استفاده‌ی نادرست یا خشک شدن شدید رنگ، شکسته شده‌اند یا بطور غیرقابل برگشتی در نزدیکی پایه خم شده‌اند یا گره خورده‌اند، حتی پس از تمیزکاری و نرم کردن نیز نمی‌تواند به شکل و تراکم اصلی خود بازگردد.

درباره‌ی قلم‌موهای با الیاف مصنوعی، قرار گرفتن در معرض حلال‌های نامناسب یا دمای بالا می‌تواند باعث ذوب شدن یا تغییر شکل دائمی الیاف شود. الیاف مصنوعی آسیب‌دیده عموما دیگر به حالت اولیه باز نمی‌گردند و نرمی و انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهند. این نوع آسیب نیز اغلب غیرقابل ترمیم است. همچنین اگر دسته‌ی چوبی قلم‌مو شکسته یا ترک خورده باشد یا اگر چسبی که فرول را به دسته متصل می‌کند به حدی ضعیف شده باشد که بطور مداوم جدا می‌شود، ممکن است زمان آن رسیده باشد که با قلم‌موی خود وداع کنید.

نکاتی برای جلوگیری از آسیب مجدد

بهترین راه برای جلوگیری از نیاز به احیای قلم‌موهای آسیب دیده، مراقبت صحیح و منظم است. نکات زیر را حتما در نظر بگیرید تا از آسیب دوباره پیشگیری کنید.

1. شست‌وشوی فوری: همیشه قلم‌موهایتان را بلافاصله پس از اتمام کار بشویید.
2. شوینده مناسب: از شوینده‌ی مخصوص نوع رنگی که استفاده کرده‌اید، استفاده کنید.
3. شست‌وشوی کامل: مطمئن شوید که تمام رنگ به ویژه از پایه‌ی موها خارج شده باشد.
4. حالت دادن و خشک کردن: پس از شست‌وشو، موها را به آرامی با انگشتانتان به فرم اولیه برگردانید. قلم‌موها را به صورت افقی یا با موها به سمت پایین قرار دهید تا خشک شوند. هرگز آن‌ها را با موهای به سمت بالا در ظرف قرار ندهید، زیرا آب یا حلال می‌تواند به داخل فرول نفوذ کند.
5. نگهداری مناسب: قلم‌موهای خشک شده را در جای قلم‌مو یا کیف مخصوص نگهداری کنید تا از خم شدن یا آسیب دیدن موها جلوگیری شود.

سخن آخر

همان‌طور که دیدید، یک قلم‌موی آسیب دیده لزوما پایان راه نیست. با کمی صبر، حوصله و استفاده از روش‌های صحیح تمیزکاری، نرم کردن و حالت دادن، می‌توانید بسیاری از قلم‌موهای قدیمی و به ظاهر غیرقابل استفاده‌ی خود را دوباره به چرخه‌ی نقاشی بازگردانید. احیای قلم‌موهای آسیب دیده نه تنها به حفظ ابزارهای ارزشمند شما کمک می‌کند، بلکه نشانه‌ای از احترام به ابزار کار و هنر شماست. با این حال، فراموش نکنید که بهترین راه، پیشگیری است. با مراقبت منظم و شست‌وشوی صحیح قلم‌موها بلافاصله پس از استفاده، می‌توانید عمر آن‌ها را بطور قابل‌توجهی افزایش دهید و همیشه از نقاشی با قلم‌موهای سالم و آماده لذت ببرید.

منبع: instructables