شهرکتاب آنلاین - انتخاب کتاب کودک و نوجوان بر اساس گروه سنی

کتاب، یکی از نخستین و ماندگارترین ابزارهای ارتباط کودک با جهان پیرامون است. انتخاب آگاهانه‌ی کتاب کودک و نوجوان، نه‌تنها به تقویت مهارت خواندن کمک می‌کند، بلکه نقش مهمی در رشد ذهنی، عاطفی و اجتماعی او دارد. از آنجا که توانایی‌های ادراکی و علایق کودکان در هر مرحله‌ی سنی متفاوت است، شناخت گروه‌های سنی و نیازهای آن‌ها، نخستین گام در انتخاب کتاب مناسب به شمار می‌آید.

گروه سنی ۰ تا ۳ سال

در این دوره، کودک جهان را از طریق حواس پنج‌گانه تجربه می‌کند. لمس، دیدن و شنیدن، مهم‌ترین راه‌های یادگیری او هستند. کتاب‌های مناسب گروه سنی 0 تا 3 سال معمولاً تصویری، ساده و فاقد روایت‌های پیچیده‌اند.

کتاب‌های مقوایی یا پارچه‌ای با تصاویر بزرگ، رنگ‌های زنده و کلمات محدود یا حتی بدون متن، به تقویت حواس، گسترش دایره‌ی واژگان اولیه و ایجاد ارتباط عاطفی کودک با کتاب کمک می‌کنند.

گروه «الف» (۴ تا ۶ سال – پیش‌دبستانی)

در این سن، تخیل کودک بسیار فعال است، اما درک مفاهیم انتزاعی هنوز برای او دشوار است. داستان‌ها باید کوتاه، ساده و ملموس باشند و تصاویر نقش اصلی را در روایت ایفا کنند.

کتاب‌هایی با شخصیت‌های آشنا، موضوعات روزمره (مانند خانواده، دوستی، ترس‌ها و احساسات) و جمله‌های کوتاه، کودک را به شنیدن داستان و تعامل با کتاب تشویق می‌کنند.

گروه «ب» (۷ تا ۹ سال – کلاس اول تا سوم)

کودک در این مرحله توانایی خواندن مستقل را به‌تدریج به دست می‌آورد و می‌تواند روابط علت و معلولی ساده را درک کند.

کتاب‌های مناسب گروه سنی 7 تا 9 سال معمولاً دارای داستان‌های کوتاه اما منسجم، شخصیت‌های مشخص و پیام‌های اخلاقی یا اجتماعی غیرمستقیم هستند. این آثار علاوه بر تقویت مهارت خواندن، تخیل و همدلی کودک را نیز پرورش می‌دهند.

گروه «ج» (۱۰ تا ۱۲ سال – کلاس چهارم تا ششم)

در این دوره، تفکر انتزاعی کم‌کم شکل می‌گیرد و کودک آمادگی بیشتری برای درک داستان‌های بلندتر و مفاهیم عمیق‌تر دارد.

کتاب‌هایی با پیرنگ قوی، شخصیت‌پردازی دقیق و موضوعات علمی، فرهنگی، تاریخی یا فانتزیِ پیچیده‌تر، برای این گروه سنی مناسب‌اند. چنین کتاب‌هایی به رشد تفکر انتقادی و افزایش دایره‌ی دانسته‌های کودک کمک می‌کنند.

گروه «د» (۱۳ تا ۱۵ سال – اوایل نوجوانی)

نوجوان در این سن به دنبال کشف هویت، استقلال فکری و پاسخ به پرسش‌های درونی خود است.

داستان‌های واقع‌گرایانه، شخصیت‌محور و دارای نگاه اجتماعی، بیش از دیگر گونه‌ها برای او جذاب‌اند. کتاب‌هایی که به مسائل دوستی، خانواده، مدرسه، چالش‌های فردی و اجتماعی می‌پردازند، می‌توانند نقش مهمی در شکل‌گیری نگرش نوجوان داشته باشند.

گروه هـ (۱۶ تا ۱۸ سال – نوجوانی)

در این مرحله، نوجوان به درک عمیق‌تری از جهان و جایگاه خود در آن می‌رسد. علاقه به موضوعات فلسفی، اجتماعی، تاریخی و حتی سیاسی افزایش می‌یابد.

کتاب‌هایی با روایت چندلایه، نگاه انتقادی و پرداختن به مفاهیمی مانند معنا، هویت، مسئولیت اجتماعی و آینده، می‌توانند ذهن نوجوان را به تفکر و گفت‌وگو سوق دهند.

جمع‌بندی

شناخت گروه‌های سنی کودک و نوجوان، کلید انتخاب کتابی است که نه‌تنها متناسب با توانایی‌های ذهنی مخاطب باشد، بلکه او را به مطالعه‌ی مداوم علاقه‌مند کند. کتاب مناسب در هر سن، می‌تواند همراهی امن و الهام‌بخش برای رشد فکری و عاطفی کودک و نوجوان باشد و مسیر کتاب‌خوانی را به تجربه‌ای لذت‌بخش و ماندگار تبدیل کند.

منابع پیشنهادی

• شورای کتاب کودک ایران

• لاک‌پشت پرنده (راهنمای انتخاب کتاب کودک و نوجوان)

• انجمن نویسندگان کودک و نوجوان

• Maria Nikolajeva, Children’s Literature Comes of Age

• Perry Nodelman, The Hidden Adult: Defining Children’s Literature