رازهای سرپوشیده‌ی کتاب کمدی الهی دانته

کتاب کمدی الهی درباره‌ی چیست: معرفی، نقد و بررسی

در فیلم هفت، ساخته‌ی تحسین‌برانگیز دیوید فینچر، بازرس سامرست برای حل قتل‌های زنجیره‌ای، شبی به کتابخانه‌ای می‌رود و از قفسه‌ها کتابی برمی‌دارد. صبح روز بعد، او معمای قتل‌ها را برای همکارش جوانش توضیح می‌دهد؛ اینکه چگونه قاتل، هفت نفر را بر اساس هفت گناه کبیره یعنی تکبر، طمع، شهوت، حسادت، خشم، شکم‌پرستی و تنبلی به کام مرگ می‌کشد. کتابی که بازرس سامرست به آن رجوع می‌کند، کتاب کمدی الهی نوشته‌ی دانته آلیگیری، شاعر بزرگ قرن چهاردهم ایتالیاست.

این فقط اندرو کوین واکر (نویسنده‌ی فیلمنامه‌‌ی هفت) نبوده که داستانش را بر پایه‌ی این شاهکار بنا کرده است؛ خورخه لوئیس بورخس، نویسنده‌ی بزرگ جهان، وقتی سرپرستی یکی از بهترین مجموعه‌های داستان‌های پلیسی را به‌عهده می‌گیرد، نام آن را دایره‌ی هفتم می‌گذارد؛ دایره‌ی هفتم در دوزخ دانته، همان‌جایی است که جنایتکاران و گناهکاران در آن رها می‌شوند. سال‌ها بعد نیز دن براون، رمان‌نویس مشهور آمریکایی، با الهام مستقیم از این اثر، رمان پرفروش خود یعنی دوزخ را خلق کرد. از ساندرو بوتیچلی مجسمه‌ساز و نقاش، تا انوره دِ بالزاک، اوژن دلاکروا، رافائل و ویلیام بلیک، همگی آثاری ماندگار با اقتباس از این کتاب آفریده‌اند.

ترجمه‌های فارسی کتاب کمدی الهی

شاهکار دانته برای نخستین‌بار در سال ۱۳۳۵ به قلم شجاع‌الدین شفا ترجمه و منتشر شد و پس از انقلاب سال‌ها نایاب بود، تا اینکه باز توسط انتشارات امیرکبیر چاپ شد. به غیر از این ترجمه، کمدی الهی چند ترجمه‌ی دیگر هم دارد، از جمله به قلم فریده مهدوی دامغانی و کاوه میرعباسی. از دیگر ترجمه‌های کمدی الهی باید به ترجمه‌ی میر جلال‌الدین کزازی اشاره کرد که این اثر دانته را با عنوان خندستان الهی به فارسی درآورد.

کتاب کمدی الهی کتابی درباره‌ی گناه، شیطان و رستگاری است؛ مفاهیمی که هنوز انسان امروز هر روز با آنها دست‌به‌گریبان است. همان‌طور که تی. اس. الیوت، شاعر نامدار، درباره‌ی دانته می‌گوید: «او بخشی از آگاهی عصر خویش است که بدون توجه به او، آن عصر قابل فهم نیست.»

کمدی الهی؛ یک مگاژانر ادبی و نخستین حدیث نفس تاریخ

کتاب کمدی الهی اثری است که امروزه در ادبیات به آن مگاژانر (Mega-genre) می‌گوییم؛ یعنی کتابی که به یک ژانر خاص محدود نمی‌شود و تلفیقی از سبک‌های گوناگون است. این اثر هم حماسی است و هم نیست؛ در مضامین آن، می‌توان هم یک کتاب کاملاً دینی و معنوی را دید و هم رگه‌هایی از تقدس‌زدایی را تماشا کرد. تمام شاهکارهای بزرگ تاریخ نظیر اودیسه اثر هومر یا آثار مدرنِ نویسندگانی چون کارلوس فوئنتس نیز همین ویژگی فراتر رفتن از ژانر را دارند.

کتاب کمدی الهی از یک سو کتابی عقیدتی و بازتابی از باورهای مذهبی نویسنده است، اما از سوی دیگر، می‌توان آن را یکی از نخستین خودزندگینامه‌ها یا حدیث‌نفس‌های شخصی در تاریخ ادبیات دانست. دانته زندگی، تجربه‌ها و دردهای شخصی خود را در این قالب روایت کرده است.

علاوه بر این،کتاب کمدی الهی دنیایی کاملاً خیالی و گروتسک (عجیب و ناهمگون) را خلق می‌کند. نکته جسورانه‌ی کار دانته این است که او شخصیت‌ها و روایت‌های کتاب مقدس را با اساطیر یونان باستان و روم درهم‌می‌آمیزد. او سه تاریخ متفاوت را در یک سطح قرار می‌دهد:

تاریخ واقعی و معاصر خودش

تاریخ به روایت کتاب مقدس

تاریخ اسطوره‌ای و غیردینی

ابداع بزرگ دانته و ساختار هندسی کتاب

بیشترین تأثیر دانته در سرودن این شاهکار، از کتاب مقدس (عهد عتیق و عهد جدید) بوده است؛ تا جایی که کمدی الهی را روایتی منظوم از کتاب مقدس می‌دانند و بیشترین ارجاعات کتاب به این متن است. عنصر سفر و ساختار تمثیلی داستان نیز مستقیماً از کتاب مقدس الهام گرفته شده است. دانته را طلایه‌دار عصر رنسانس می‌دانند؛ چرا که او با احیای ارزش‌های دوران کلاسیک، به استقبال این عصر جدید رفت.

در این سفر سه‌گانه، دانته ابتدا به ژرفای زمین (دوزخ)، سپس به سطح زمین (برزخ) و در آخر به آسمان (بهشت) می‌رود. در این مسیر، ویرژیل (شاعر بزرگ روم باستان) که راهنمای او در دوزخ و برزخ است، نماد عقل و عقلانیت انسان است و بئاتریچه، معشوقه‌ی دوران کودکی دانته، نماد عشق الهی است که در بهشت راهنمای او می‌شود.

تشبیهات دانته برای توصیف حالات روحی خودش بسیار مدرن و گاه شگفت‌انگیز است؛ مانند جایی که می‌گوید: «و بر زمین درغلتیدم مثل جنازه.»

اما یکی از مهم‌ترین ابداعات تخیل قوی دانته، خلق برزخ است. در کتاب مقدس، سخنی از برزخ به عنوان یک فضای فیزیکی مستقل میان دوزخ و بهشت به میان نمی‌آید، اما دانته با ظرافت آن را خلق می‌کند. او پیش از نگارش، به ساختار هندسی و فرم اثرش به شدت اندیشیده بود؛ هر سه کتاب (دوزخ، برزخ، بهشت) با نگاه به آسمان و واژه‌ی ستاره‌ها خاتمه می‌یابند. دوزخ دارای ۳۴ سرود و برزخ و بهشت هرکدام دارای ۳۳ سرود هستند که در مجموع ۱۰۰ سرود را تشکیل می‌دهند؛ عدد صد در هندسه‌ی اثر، نشانه‌ای از تکامل، مدور بودن و بسته‌شدن دایره سفر است.

هم‌نشینی پاپ‌ها، مردم عادی و اسطوره‌ها در دوزخ

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های کمدی الهی، تنوع بی‌نظیر شخصیت‌های آن است. در این کتاب، شخصیت‌های سیاسی هم‌عصر دانته (مانند پاپ‌ها و دولت‌مردان) در کنار مردم عادی فلورانس و قهرمانان اساطیری کتاب مقدس و یونان باستان (مانند اولیسس) قرار می‌گیرند.

ما برخلاف قهرمانان اساطیری جهان نظیر گیلگمش، آشیل یا انئیس که همواره درباره‌ی وجود واقعی‌شان شک وجود دارد، اطلاعات دقیق و مستندی از زندگی شخصی دانته داریم. دانته مردی واقعی از دل تاریخ بود؛ فردی عادی که زن و فرزند داشت، گاهی از پرداخت اجاره‌خانه‌اش عاجز می‌شد و برای کسب جایگاه اجتماعی می‌جنگید. اما او در کنار این زندگی عادی، واجد تخیلی فرابشری و اعتقادی راسخ به یک رسالت پیامبرگونه بود؛ او در ابتدای سه‌گانه‌اش بارها لحن پولس رسول را تکرار می‌کند که گویی یک معراج روحی یا جسمی را تجربه کرده است.

تسویه‌حساب‌های سیاسی در بستر تبعید

زندگی ۵۶ ساله‌ی دانته پر از شوریدگی، مشقت و تنش‌های سیاسی بود. او در دوران اوج درگیری‌های خونین میان دو جناح سیاسی بزرگ فلورانس، یعنی گوئلف‌ها (طرفداران پاپ) و گیبلین‌ها (طرفداران امپراتور)، زندگی می‌کرد. دانته که خود یک گوئلف بود، در سال ۱۳۰۰ میلادی به عنوان یکی از هفت شهروند ارشد (مقامات عالی رتبه) فلورانس انتخاب شد؛ دورانی که شهر غرق در بحران و جنگ داخلی بود. او بعدها در نامه‌هایش اشاره می‌کند که ریشه‌ی تمامی مصائب زندگی‌اش، تصمیماتی بود که در این دورانِ صدارت اتخاذ کرد. سرانجام با پیروزی جناح رقیب، دانته در سال ۱۳۰۲ میلادی ابتدا به مرگ و سپس به تبعید ابدی محکوم شد.

این تبعید، دردناک‌ترین و در عین حال تعیین‌کننده‌ترین تجربه‌ی زندگی دانته بود که جرقه‌ی اصلی خلق کمدی الهی را زد. دانته در کمدی الهی، از خاطرات و کینه‌های سیاسی‌اش به عنوان یک ابزار استفاده کرد؛ او در این کتاب بی‌غرض نبود و با مخالفانش تسویه‌حساب کرد! او پاپ‌ها و دشمنان سیاسی‌اش را که هم‌عصرش بودند به دوزخ فرستاد و جزئیات عذابشان را نوشت، در حالی که هر کسی به او خوبی کرده بود را در بهشت جای داد.

او حتی در دوران تبعید، آثار مهم دیگری مانند مهمانی (Convivio) و در باب بلاغت گویش‌ها را نوشت. او در این آثار، قدرت زبان محلی (ایتالیایی به جای لاتین) را در شعر و سیاست آزمود و به رابطه‌ی میان روشنفکر، فلسفه و قدرت سیاسی پرداخت؛ تجربیاتی که همگی ساختار فکری او را برای سرودن بزرگ‌ترین شاهکار ادبیات جهان آماده کردند.

ناگفته‌هایی از کتاب کمدی الهی

برای درک عمیق‌تر این اثر، توجه به دو نکته‌ی کلیدی ضروری است:

۱. چرا نام این اثر «کمدی» است؟

برای مخاطب مدرن عجیب است که چرا کتابی درباره‌ی دوزخ و گناهان، کمدی نام دارد. در قرون وسطی، اثر ادبی که با اندوه و فاجعه آغاز شود و با شادی و رستگاری به پایان برسد، کمدی نامیده می‌شد (در نقطه‌ی مقابل تراژدی که پایانی تلخ دارد). صفت الهی (Divina) را دانته خودش انتخاب نکرده بود؛ بلکه سال‌ها بعد، جیووانی بوکاچیو، نویسنده و مفسر بزرگ آثار دانته، در کتاب خود به نام زندگی دانته (Trattatello in laude di Dante) این صفت را به دلیل عظمت و محتوای معنوی اثر به آن اضافه کرد و این نام برای همیشه ماندگار شد.

۲. زبان توده‌ها؛ انقلابی در ساختار ادبیات

در قرن چهاردهم، تمام آثار علمی، فلسفی و ادبی مهم در اروپا به زبان رسمی لاتین نوشته می‌شدند. دانته با نوشتن کمدی الهی به زبان بومی منطقه‌ی توسکانی (ایتالیایی محلی)، دست به یک انقلاب فرهنگی زد. او در رساله‌ی خود در باب بلاغت گویش‌ها (De vulgari eloquentia) دفاعی جانانه از زبان مادری کرد و نشان داد که زبان توده‌های مردم نیز می‌تواند حامل پیچیده‌ترین مفاهیم فلسفی و زیباترین تصاویر شاعرانه باشد. این اقدام دانته عملاً پایه‌گذار زبان ایتالیایی مدرن شد.