طرح‌واره‌های فقدانی و فهم دانشگاه ایرانی (مطالعه‌ای انتقادی پیرامون نظم دانش غالب درباره علم و دانشگاه در ایران معاصر)

طرح‌واره‌های فقدانی و فهم دانشگاه ایرانی

کتاب طرح‌واره‌های فقدانی و فهم دانشگاه ایرانی مطالعه‌ای است تاریخی ـ تحلیلی درباره فهم غالبی از دانشگاه در ایران معاصر که مؤلفان آن آن را «فهم فقدانی» می‌نامند. مفهوم «فهم فقدانی» به معنای تأکید مکرر بر آنچه دانشگاه ایرانی نیست است، نه آنچه هست. پرسش‌هایی مانند «ما مدرن نیستیم»، «علم جدید را نفهمیده‌ایم»، «عقلانیت نداریم»، «ما در سنت‌مدرنیته گیر کرده‌ایم» و امثال آن، بخش بزرگی از گفتمان عمومی و علمی درباره دانشگاه را شکل داده‌اند.

نویسندگان ادعا می‌کنند که این فهم فقدانی باعث شده است که دانشگاه ایرانی در فضای معرفتی غالب، به صورت نهادی در شکاف و فقدان بازنمایی شود؛ و بسیار کمتر به چیستی دانشگاه ایرانی توجه شود. یعنی بیشتر پرسش از «نبودها»، «نکاتِ کاستی» و «کمبودها»، و کمتر پرسش از وضعیت موجود دانشگاه، ساختارها، نظم درونی، سوژهٔ دانشگاهی و آنچه دانشگاه واقعاً انجام می‌دهد.

کتاب در فصل‌هایی تلاش دارد تاریخ شکل‌گیری این فهم فقدانی را بازگو کند، گفتمان‌های مسئله‌ساز را بررسی کند، متونی را که دانشگاه ایرانی را یک «نادانشگاه» می‌نامند تحلیل کند، و در نهایت پیامدهای این فهم فقدانی بر سیاست‌گذاری، پژوهش و زندگی دانشگاهی را بازنمایی کند.

ویژگی‌های برجسته کتاب

1. بازخوانی تاریخی گفتمان دانشگاه در ایران معاصر با تمرکز بر فهمی که بر کمبودها تاکید دارد
2. تحلیل مفهومی و روش‌شناختی از اینکه چگونه گفتارهای علمی، رسانه‌ای و سیاست‌گذارانه دانشگاه را تصویر می‌کنند
3. بررسی متون دهه‌های اخیر و مقایسه میان گفتمان دانشگاه «بیگانه از خویش» و تصویر متأخر دانشگاه به مثابه نادانشگاه
4. تمرکز بر پیامدهای نظری و عملی این فهم فقدانی؛ اینکه چگونه سیاست‌گذاری و تحلیل دانشگاه تحت تأثیر این طرح‌واره‌هاست

ساختار فصلی و بخش‌های اصلی کتاب

بخش اول: رؤیت‌پذیر شدن دانشگاه در نظم دانش غالب

بررسی تاریخی و تحلیل گفتمان‌هایی که دانشگاه را به «چیزی که نیست» تبدیل کرده‌اند.

بخش دوم: ملاحظات مفهومی و روشی

تبیین مفاهیم طرح‌واره‌ها، فهم فقدانی، «آشفتگی»، «سرگشتگی در فهم دانشگاه»، و روش‌هایی که نویسندگان برای ردیابی این فهم‌ها به کار می‌برند.

بخش سوم: لحظات آغازین شکل‌گیری «ایده دانشگاه بیگانه از خویش»

تمرکز بر متونی از دهه ۶۰ و ۷۰ شمسی که دانشگاه ایرانی را چنان تصویر کرده‌اند که گویا صرفاً در مقایسه با دانشگاه‌های مدرن غربی شناخته می‌شود و وجودش به صورت فقدان مطرح می‌شود.

بخش چهارم: نادانشگاه؛ تصویر متأخر دانشگاه ایرانی

تحلیل متون متأخر (پس از دهه ۷۰) و گفتمان‌هایی که دانشگاه ایرانی را نقص‌پرور و معیوب بازنمایی می‌کنند، و بررسی عواقب این تصویر بر هویت دانشگاهی، سوژه دانشگاهی و امکان اثرگذاری دانشگاه در جامعه.

بخش پنجم: پیامدهای اجرایی و نظری فهم فقدانی از دانشگاه

تأمل بر نقش این فهم در سیاست‌گذاری دانشگاهی، کیفیت تربیت، پژوهش، ارتباط دانشگاه و حکومت، اعتماد عمومی، و چشم‌اندازهایی برای فهم هستی دانشگاه ایرانی به جای فهم نقصان آن.

ديگر آثار نويسنده و مترجم

1. موزه‌ی پایین‌شهر و تماشاچیانش — نشر برج
2. نظریه و واقعیت — نشر تیسا
3. مسئله آلتوسر — نشر تیسا
4. جامعه‌پذیری علمی در میدان دانشگاه ایرانی — نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
5. کهریزک: برون‌درون تهران — نشر خرد سرخ
6. واژگونه‌خوانی استبداد ایرانی — نشر مانیا هنر
7. فرهنگِ بحران: جستارهایی دربارهٔ نسبت فرهنگ و فاجعه — سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی
8. جرم‌شناسی: نظریه و کاربست — نشر نارنجستان کتاب
9. برآمدن ژانر «خَلقیات» در ایران — نشر پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات