کتاب شیاطین اثر فیودور داستایفسکی

جن‌زدگان یا تسخیرشدگان درباره‌ی چیست؟

کتاب شیاطین اثر فیودور داستایفسکی را خشن‌ترین و تراژیک‌ترین و از بهترین آثار نویسنده‌اش خوانده‌اند. داستایفسکی در کتاب شیاطین، انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ را پیشگویی می‌کند و به همین علت نیکلای بردایف منتقد ادبی و فیلسوف روس داستایفسکی را پیامبر انقلاب روسیه نامیده است چرا که شیاطین تنها درباره‌ی یک گروه انقلابی نیست بلکه داستایفسکی منطق درونی نیهیلیسم و خشونت انقلابی را آشکار کرده و ماهیت و پیامدهای معنوی و ایدئولوژیک انقلاب را دهه‌ها پیش از سال ۱۹۱۷ تشخیص داده است.

تولد کتاب شیاطین

کتاب شیاطین مانند بسیاری از آثار داستایفسکی ریشه در واقعیت دارد. شیاطین رمانی است الهام‌گرفته از قتل سیاسی که به دست پیوتر نچایِف انقلابی و همدستانش انجام شد. نچایِف دانشجوی دانشگاه مسکو بود که گروهی انقلابی تشکیل داد و روزی از روزها، او و سه دانشجویان دیگر، همکلاسی‌شان به نام ایوانف را در باغ پشت دانشگاه به قتل می‌رسانند. قاتلان به شوق انقلابی ایوانف شک کرده بودند و از ترس اینکه او آن‌ها را لو بدهد، او را به قتل می‌رساندند. واقعه‌ی اصلی کتاب شیاطین هم به یک قتل سیاسی توسط گروهی انقلابی و رادیکال رخ می‌دهد.

در ابتدا داستایفسکی قصد داشت از این واقعه رمان کوچکی بنویسد و در آن فقط به این قتل بپردازد اما در حین نوشتن ابعاد رمان بیشتر شد و هر چه گذشت داستان شیاطین نه فقط درباره‌ی توطئه‌ای انقلابی و یک قتل سیاسی که بعضی از سؤالات عمیق و اساسی مربوط به مذهب و اخلاق را در برمی‌گرفت و در نهایت به یکی از شاهکارهای مسلم داستایفسکی بدل شد.

مضمون اصلی کتاب شیاطین

داستایفسکی در کتاب شیاطین فرصتی به دست آورد تا با صراحت علیه رادیکال‌هایی سخن بگوید که به نظر او روسیه را در مخاطره‌ی زوال انداخته بودند. داستایفسکی در نامه‌ای به دوستش مایکوف درباره‌ی شیاطین نوشته که رمانش علیه انقلابیگری و حرکت‌های رادیکال سیاسی است؛ آنچه هنوز در تن بعضی از روس‌ها باقی مانده.

جالب است بدانیم شرکت در کنگره‌ی اتحادیه‌ی صلح آزادی در ژنو برای داستایفسکی که آن زمان داشت بر طرح شیاطین کار می‌کرد الهام‌بخش بود. این کنگره را مخالفان رژیم‌های اروپایی برگزار کرده بودند و داستایفسکی در نامه‌ای به برادرزاده‌اش، که در کتاب داستایفسکی: جدال شک و ایمان آمده، نوشته:

نمی‌دانی این جناب‌ها که بنده برای نخست نه در کتاب بلکه زنده و به حضور می‌دیدم‌شان، این انقلابی‌ها و این سوسیالیست‌ها، چه مهملاتی برای جمعیت پنج هزار نفری حاضر در سالن به‌هم می‌بافتند. فقط باید بودی و می‌دید. و همین بی‌سر و پاها هستند که کارگران ناخشنود را تحریک می‌کنند.

شخصیت‌پردازی کتاب شیاطین

داستایفسکی قرار بود رمانی با عنوان زندگی گناهکار بزرگ بنویسد اما هیچ‌وقت موفق نشد آن را پیش ببرد یا به سرانجام برساند اما سایه‌ی این رمان نانوشته‌ی او بر سر هر نوشته‌ی دیگر او گسترده بود. او برای نوشتن کتاب شیاطین هم به آن رمان نانوشته‌اش رجوع کرد.

در یادداشت‌های داستایفسکی می‌خوانیم که او برای شکل دادن به شخصیت‌های شیاطین به گزارش روزنامه‌ها رجوع کرده. یادداشت‌ها نشان می‌دهند که تعدادی شخصیت‌ها از آدم‌های حقیقی که او می‌شناخت گرته‌برداری شده‌اند و بقیه نیز ترکیبی از آدم‌های مختلف دخیل در زندگی خودش هستند. او به جای قهرمان اولیه‌ی داستان، پیوتر نچایف، ستاوروگین را نشاند که شخصیتش الهام‌گرفته از شخصیت قهرمان رمان نانوشته‌اش، زندگی گناهکار بزرگ، بود.

او در نامه‌ای به دوستش می‌نویسد: هیچ یک از نوشته‌های من این همه کار نبرده است.

نخستین ترجمه‌ی فارسی کتاب شیاطین

کتاب شیاطین نخستین‌بار در سال ۱۳۴۳ با عنوان تسخیرشدگان توسط علی‌اصغر خبره‌زاده به فارسی ترجمه شد. در سال ۱۳۸۶ کتاب شیاطین (جن‌زدگان) به‌قلم سروش حبیبی منتشر شد که معتبرترین ترجمه‌ی فارسی آن است.

و خلاصه اینکه...

کتاب شیاطین به شهرت و محبوبیت فیودور داستایفسکی افزود. کتاب شیاطین نشان می‌دهد که داستایفسکی چه درک عمیقِ پیامبرگونه‌ای از ذهنیت انقلابی، سال‌ها پیش از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ داشته.

داریوش شایگان در بخشی از کتاب آسیا در برابر غرب از لحن مکاشفه‌ای و پیشگویانه‌ی رمان شیاطین حیرت می‌کند چرا که در آن داستایفسکی از آینده‌ی شوروی، گولاک و استالیسنیسم گفته است.