رمان خانواده پاسکوال دوآرته: کتابی که در گاراژ چاپ شد

معرفی، نقد و بررسی کتاب خانواده‌ی پاسکوآل دوآرته اثر کامیلو خوسه سلا

سال ۱۹۴۲.جنگ داخلی اسپانیا تازه به پایان رسیده بود، ژنرال فرانکو قدرت را در دست داشت و ادبیات کشور در سکوت فرو رفته بود. کامیلو خوسه سلا، نویسنده‌ای بیست‌وشش‌ساله، اولین رمانش را نوشت. رمانی که نه ناشر بزرگی پشتش بود، نه تبلیغاتی. او این کتاب را مخفیانه در گاراژی در شهر بورگوس چاپ کرد. رمان خانواده‌ی پاسکوآل دوآرته (ترجمه‌ی فرهاد غبرایی، نشر ماهی) نام داشت.

رمانی که در سکوت پس از جنگ متولد شد

پیش از این رمان، ادبیات اسپانیا برای سه سال ساکت بود. منتقدی نوشته که در آن زمان خوانندگان مجبور بودند به گذشته پناه ببرند؛ به رئالیسم اجتماعی بنیتو پرس گالدوس در قرن نوزدهم، یا به نسل ۱۸۹۸ که دنبال شناختن هویت اسپانیایی‌شان بودند. هر اثر تازه‌ای که در آن سه سال منتشر می‌شد، زیر فشار دیکتاتوری نظامی، یا محافظه‌کارانه بود و یا ناتمام.

خانواده‌ی پاسکوآل دوآرته این سکوت را شکست. این رمان حیات تازه‌ای به ادبیات اسپانیا بخشید.

جنبشی که با یک کتاب آغاز شد

تر‌مندیسمو (Tremendismo)؛ برگرفته از واژه‌ی اسپانیایی ترمندو (Tremendo) به معنای هولناک و عظیم؛ نامی است که منتقدان بعدها به این سبک دادند. این رمان نخستین اثر این جریان ادبی محسوب می‌شود: واقع‌گرایی خشن و بی‌احساس، آمیخته با اغراق، که شخصیت‌هایی را روایت می‌کند که در حاشیه‌ی جامعه زندگی می‌کنند و به قدرت دسترسی ندارند.

سلا بعدها به یکی از نام‌آورترین چهره‌های ادبیات اسپانیا تبدیل شد و جایزهی نوبل ادبیات را در سال ۱۹۸۹ برد، به‌خاطر نثری غنی و فشرده که تصویری چالش‌برانگیز از آسیب‌پذیری انسان می‌سازد. اما این موفقیت دیر آمد و نخستین برخورد جامعه با سلا، شکل دیگری داشت.

ممنوعیتی که فروش را بیشتر کرد

دو چاپ اول رمان خانواده‌ی پاسکوآل دوآرته، در اسپانیای فرانکو جنجال برانگیخت. در کمتر از یک سال، کتاب ممنوع شد. اما این ممنوعیت پایان ماجرا نبود؛ نسخه‌ای بازبینی‌شده در ۱۹۴۳ منتشر شد و در ۱۹۴۶ اجازه‌ی چاپ جدیدی گرفت. محافظه‌کاران اسپانیایی این رمان و سبک تره‌مندیسمو را توهینی به حساسیت اخلاقی ملت می‌دانستند اما همین جنجال، خوانندگان بیشتری را سراغ آن کشاند.

پلات داستان: مردی که در انتظار اعدام می‌نویسد

پاسکوآل دوآرته در سلول محکومان نشسته، در انتظار اعدام به‌خاطر قتل سوم خود؛ قتل یک اشراف‌زاده‌ی محلی. او تصمیم می‌گیرد داستان زندگی‌اش را بنویسد. دست‌نوشته‌ی او را کسی در داروخانه‌ای میان انبوهی از کاغذها پیدا می‌کند. پس ما با دو زاویه‌ی دید در این رمان مواجهیم: یکی پاسکوآل دوآرته و دیگری راوی.

پاسکوآل در خانواده‌ای دهقانی و فقیر در اکسترمادورا بزرگ شده، در جغرافیایی پر از خشونت و کینه. پدر و مادرش هر دو الکلی بودند، و برادر کوچک‌ترش معلولیت ذهنی داشته. دنیایی که پاسکوآل در آن بزرگ شده، دنیایی است که خشونت تنها زبان مشترک آن است.

پاسکوآل داستان خود را به‌عنوان هشداری به دیگران می‌نویسد اما هرگز از آنچه کرده پشیمان به نظر نمی‌رسد. او اغلب از سرنوشت سخن می‌گوید، گویی هر کاری کرده، گریزناپذیر بوده است.

بیگانه‌ای در سرزمین خودش

منتقدان این رمان را با بیگانه اثر آلبر کامو مقایسه کرده‌اند. هر دو شخصیت اصلی، از نگاه جامعه‌شان، بیگانه‌اند؛  افرادی که از پذیرفتن هنجارها سر باز می‌زنند یا نمی‌توانند آن را بپذیرند. اما برخلاف مورسو در رمان کامو، که سردی و بی‌تفاوتی‌اش فلسفی و انتزاعی است، خشونت پاسکوآل در اسپانیای روستایی ریشه دارد؛ در فقر، تبعیض، و چرخه‌ای از خشونت خانوادگی که نسل به نسل تکرار می‌شود.

این رمان نوعی اگزیستانسیالیسم اسپانیایی است اما اگزیستانسیالیسمی که از فلسفه‌ی فرانسوی نمی‌آید، بلکه از واقعیت روستای اکسترمادورا در سال‌های پیش از جنگ داخلی.

میراثی که هنوز ادامه دارد

این رمان مسیر بعدی سلا را هم تعیین کرد. نه سال بعد، او کندو را منتشر کرد، رمانی که مادرید پس از جنگ را به تصویر می‌کشد. کندو و خانواده‌ی پاسکوآل دوآرته شاهکارهای سلا به شمار می‌رود و نویسندگان بعدی اسپانیایی‌زبان همچنان به ترمندیسمو از جنس او رجوع می‌کنند.