رمزگشایی از کتاب حیات ذهن اثر هانا آرنت؛ چرا تفکر یک کار سیاسی است؟

چرا بزرگ‌ترین فجایع بشری دست‌پخت انسان‌های شرور نیست، بلکه نتیجه‌ی بی‌فکری آدم‌های معمولی است؟ هانا آرنت، یکی از تاثیرگذارترین فیلسوفان قرن بیستم، در شاهکار خود یعنی کتاب حیات ذهن به این پرسش حیاتی پاسخ می‌دهد.

اگرچه آرنت در بیشتر آثارش، فلسفه‌ی محض را یکی از عوامل سقوط مدرنیته به دام توتالیتاریسم و فاشیسم می‌داند، اما شگفت‌انگیز اینجاست که او تنها راه مبارزه با این خطر بزرگ را هم در همین اندیشه‌ی فلسفی جست‌وجو می‌کند.

کتاب حیات ذهن؛ فلسفی‌ترین تلاش هانا آرنت

کتاب حیات ذهن را دشوارترین و در عین حال فلسفی‌ترین اثر هانا آرنت می‌دانند. او در این کتاب تلاش می‌کند تفکر را از حصار فلسفه‌ی محض خارج کند و آن را به سبک فیلسوفان یونان باستان به متن زندگی بیاورد. آرنت معتقد است:

فلسفه،‌ انسان‌های میرنده را قادر می‌سازد که در جوار چیزهای نامیرنده سکنا گزینند و به این ترتیب، نامیرندگی را تا بالاترین حدی که NATURE (طبیعت بشر) اجازه می‌دهد، در خود بپرورند.

آرنت این اثر بزرگ را برای سه بخش یا سه قوۀ کلیدی ذهن طراحی کرده بود:

تفکر (Thinking)

اراده (Willing)

داوری (Judging)

او دو بخش اول را نوشت، اما متأسفانه عمرش کفاف نگارش بخش سوم (داوری) را نداد. با این حال، آنچه از این پژوهش به جا مانده، یک آرمان‌شهر (اتوپیا) خیالی نیست؛ بلکه پاسخی است به چگونگی زندگی سیاسی انسان‌ها در دنیای مدرن.

چرا از نظر آرنت «تفکر» یک امر سیاسی است؟

به باور آرنت، تفکر یک فعالیت لوکس و بی‌خاصیت نیست؛ بلکه پیامدهایی کاملاً سیاسی دارد. با تفکر انتقادی است که مردم می‌توانند شرایط موجود را به چالش بکشند و تغییر ایجاد کنند. آرنت با جمله‌ای تکان‌دهنده هشدار می‌دهد:

کسانی که تفکر نمی‌کنند، به خواب‌گردها می‌مانند.

از نظر او، زندگی انسان مدرن میان دو جبهه تقسیم شده است: اندیشیدن و دانستن، تفکر و اراده، فلسفه و علم.

تفاوت قوه‌ی تفکر و قوه‌ی داوری چیست؟

آرنت در بخش‌های پایانی فصل اراده، به اهمیت قوه‌ی داوری اشاره می‌کند. او داوری را نماینده‌ی یادآوری گذشته می‌داند؛ زمانی که ما از مرزهای زمان حال فراتر می‌رویم تا گذشته را به صورت یک «کل» بررسی کنیم. آرنت تفاوت تفکر و داوری را این‌گونه تبیین می‌کند:

قوه‌ی داوری‌کردن درباره جزئیات، همان قوه‌ی تفکر نیست. تفکر با امور دیدارناپذیر و غایب سروکار دارد؛ در حالی که سروکار داوری همواره با جزئیات و چیزهایی است که دمِ دستند.

با این حال، غرق شدن مطلق در گذشته می‌تواند انسان را فلج کند. آرنت فیلسوفانی مثل هگل و نیچه را نقد می‌کرد، چون معتقد بود آنها چنان در گذشته غرق شدند که اراده‌ی آزاد را از یاد بردند. برخلاف آنها، آرنت داوری را وظیفه‌ی تک‌تک انسان‌های زنده و متمایز می‌دانست.

ابتذال شر؛ وقتی بی‌فکری فاجعه می‌آفریند

پشتوانه‌ی این نگاه فلسفی آرنت، تجربه‌ی تلخ او از ظهور فاشیسم و نازیسم در اروپا بود. او در کتاب خود به نکته‌ی عجیبی درباره‌ی جنایتکاران نازی (مانند آدولف آیشمن) اشاره می‌کند. آرنت می‌نویسد جنایات آنها هولناک بود، اما خودِ این افراد موجوداتی اهریمنی یا عجیب نبودند، بلکه انسان‌هایی کاملاً عادی بودند!

او ویژگی اصلی این جنایتکاران را این‌گونه توصیف می‌کند:

یگانه خصوصیت درخور توجه در رفتار او، خصوصیتی کاملاً سلبی بود: آن خصوصیت نه حماقت، بلکه بی‌فکری بود.

به همین دلیل، لی بردشا در کتاب فلسفه‌ی سیاسی هانا آرنت می‌نویسد: «آرنت معتقد بود تفکر سالم چیزی است که می‌توان از هر شخص عاقلی انتظار داشت و وظیفه‌ی ما جامعه‌ای است که این تفکر آزاد را تشویق کند.»

نتیجه‌گیری

برای درک عمیق‌تر کتاب حیات ذهن، توجه به این دو نکته‌ی کلیدی می‌تواند به فهم متن کمک کند:

۱. رابطه‌ی کتاب حیات ذهن و دادگاه آیشمن

کتاب حیات ذهن در واقع پاسخ مستقیم و فلسفی آرنت به شوکی بود که در دادگاه آدولف آیشمن (جنایتکار نازی) در اورشلیم به او دست داد. آرنت در آنجا متوجه شد که شرارت‌های بزرگ لزوماً انگیزه‌های پلید و پیچیده ندارند، بلکه ناشی از عدم توانایی فرد در فکر کردن از زاویه دید دیگری است. کتاب حیات ذهن تلاش آرنت است برای فهم اینکه ذهن چگونه می‌تواند جلوی این سقوط اخلاقی را بگیرد.

۲. چرا بخش داوری ناتمام ماند و دوستانش چه کردند؟

آرنت درست چند روز پس از اتمام ماشین‌نویسی بخش اراده، بر اثر سکته‌ی قلبی درگذشت. روی میز او، برگه‌ی سفیدی پیدا شد که تنها عنوان بخش سوم یعنی داوری روی آن نوشته شده بود. بعدها، دوست صمیمی او مری مک‌کارتی (Mary McCarthy) با جمع‌آوری یادداشت‌ها و سخنرانی‌های آرنت درباره‌ی فلسفه‌ی سیاسی کانت، تلاش کرد تا حدودی دیدگاه آرنت درباره‌ی قوه‌ی داوری را بازسازی و منتشر کند.